Historia ogrodu

Historia Ogrodu Krasińskich
 

Ogród Krasińskich powstał w XVII wieku jako rozległe założenie pałacowo-parkowe, zgodnie z obowiązującymi wówczas zasadami sztuki barokowej. Jego nazwa pochodzi od nazwiska Jana Dobrogosta Krasińskiego fundatora i pierwszego właściciela rezydencji magnackiej, której twórca był Tylman z Gameren, najznamienitszy architekt baroku. Wcześniej w miejscu tym istniał ogród przy podmiejskim dworze Mikołaja Konstantego Gizy, który był największym spośród ogrodów należących do bogatych mieszczan warszawskich w połowie XVII w.

Rezydencja magnacka Jana Dobrogosta Krasińskiego, o pow. ok. 3,8 ha była największym ogrodem pałacowym na granicy przedmieść XVII wieku Warszawy i jedną z pierwszych, w której zastosowano układ przestrzenny z pałacem, jako dominantą, poprzedzającym go obszernym dziedzińcem i przylegającym do elewacji ogrodowej pałacu ogrodem o kształcie wydłużonego prostokąta. Kompozycja ogrodu rozplanowana była względem osi głównej przechodzącej przez honorowy dziedziniec, budynek pałacu i bramę główną od strony Nalewek. Ozdobna brama, znajdujące się obecnie od strony ul. Bohaterów Getta, jest reliktem tej pierwotnej kompozycji ogrodowej.

Położenie rezydencji magnackiej na tle miasta przedstawione zostało na pierwszym znanym planie XVIII wiecznej Warszawy, wykonanym przez kpt. Wenecka w 1732 r., znanym z niedatowanej rosyjskiej kopii (rys. 1), gdzie prostokątny ogród rozplanowany jest względem głównej osi i podzielony na dziesięć kwater.

Wydany w 1740 roku, a wymierzony w 1733 r. plan Warszawy C.F. Hubnera, przyjmowany za bardziej wiarygodny, w odmienny sposób ukazał założenie pałacowo – ogrodowe rezydencji Krasińskich – ozdobny ogród z układem trójpromienistych alei rozchodzących się od bramy przy Nalewkach z układem czterech par prostokątnych kwater (rys. 2). Kolejne zmiany w kompozycji ogrodu i nadanie jej rokokowego charaktery ilustruje opublikowany w 1762 r. „Wielki Plan Ricarda de Tirregaille’a” (rys. nr 3 i 4).

W 1765 roku podupadła i zaniedbana rezydencja została zakupiona od spadkobierców Jana Dobrogosta przez Komisję Skarbu Koronnego z przeznaczeniem na reprezentacyjną siedzibę najwyższych urzędów państwowych. 
W 1768 roku, uporządkowany ogród pałacowy przekazany został, jako dar króla dla Warszawy i w całości udostępniony publiczności. Wcześniej otwarto dla mieszkańców Warszawy jedynie fragment Ogrodu Saskiego.
Plan Delineacja Hiża i Jędrzejowskiego z 1771 roku, jeden z najważniejszych, opartych na pomiarach, planów Warszawy ukazuje już nowy układ przestrzenny ogrodu publicznego przy Pałacu Rzeczpospolitej i zmiany w jego otoczeniu (rys. nr 5).

Kolejne lata, wraz z rozwojem miasta i rosnącym zapotrzebowaniem na miejsca umożliwiające mieszkańcom spacer i wypoczynek, przyniosły dalszą ewolucję układu kompozycyjnego ogrodu (rys. nr 6). Układ przestrzenny ogrodu publicznego składający się boskietów i alei, bez parterów i gabinetów zachował się z niewielkimi zmianami do końca XIX w. Dostępny dla mieszkańców miasta ogród stał się atrakcyjnym miejscem życia towarzyskiego stolicy, urządzano w min fety i uroczystości narodowe. W czasach Księstwa Warszawskiego ogród publiczny przy Pałacu Rzeczpospolitej pełnił funkcję „letniego salonu Warszawy”.

W końcu XIX wieku, ze względu na niezadowolenie opinii publicznej i zmieniającą się modę, Zarząd Miejski podjął decyzję o całkowitej przeróbce Ogrodu Krasińskich. Zadania tego podjął się Franciszek Szanior sprawujący funkcje Głównego Ogrodnika Miasta. Modernizacja ogrodu według projektu Szaniora datowana jest na lata 1891-1895. Projekt Szaniora, twórcy takich założeń jak Park Skaryszewski i Ogród Ujazdowski, przekształcił całkowicie wygląd ogrodu z regularnego założenia barokowego w swobodny park naturalistyczny. Nowy układ parku zgodny z projektem Franciszka Szaniora został odwzorowany na planie Lindleya z 1897 r. (rys. nr 7)

W czasie II Wojny Światowej Ogród Krasińskich, który był zapleczem walk toczących się w tej części miasta bardzo ucierpiał i w znacznym stopniu uległ zniszczeniu. W jego pobliżu od strony ul. Świętojerskiej przebiegała granica Getta. Podczas Powstania Warszawskiego centralna część parku została przekształcona w cmentarz wojenny.
Po II Wojnie Światowej obszar Ogrodu Krasińskich w wyniku powojennej rozbudowy został powiększony niemal dwukrotnie, w stosunku do swoich historycznych granic, o tereny przyległe od północy, zachodu i południa. Jednak zabytkowa kompozycja zaprojektowana przez Franciszka Szaniora stanowi nadal integralna całość i zajmuje obecnie centralna część parku. W 1965 roku został wpisany do rejestru zabytków.

Do dzisiaj Ogród Krasińskich pełni funkcję parku miejskiego w całym systemie terenów zieleni w centrum Warszawy (rys. 8).


Tekst źródłowy opracowanie wykonane przez Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, autorstwa mgr inż. Anny Dymek arch. Krajobrazu, Warszawa czerwice 2010 r.

Wykorzystano rysunki i plany z opracowania wykonanego przez Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, autorstwa mgr inż. Anny dymek, arch. Krajobrazu, Warszawa czerwiec 2010 r.
 

 


 

Plan Franciszka Szaniora źródło: Ogrodnik Polski nr 18 z 1893 r.
 

 
 

Archiwalne zdjęcie z 1914 r. pochodzące ze zbiorów Antykwariatu ATTICUS (skan  dzięki uprzejmości Pani Anny Dymek)